Химийн бодисын тодорхойлолт

Химийн нэршил  Дөрвөн метилт хар тугалга TETRAMETHYL LEAD, as Pb

CAS №: 75-74-1

UN №: 1649

Томъёо: C4H12Pb

Бусад нэршил:  Дөрвөн метилт хар тугалга, , Дөрвөн метилт плумб ДМХТ  : Lead tetramethyl; Tetramethylplumbane; TML

 

Физик шинж чанар

Гадаад байдал:  Жимсний үнэртэй, өнгөгүй шингэн (Хэрэв улаан, улбар шар эсвэл хөх биш бол). Тайлбар: бензиний чанарыг дээшлүүлэхэд голлон хэрэглэнэ.

Буцлах температур (BP): 100 oC (задардаг)

Молекул жин (MW): 267.3

Тэсрэх доод хязгаар (LEL): Тогтоогоогүй

Шаталтын зэрэг (NFPA Fire Rating): 3

Хөлдөх температур/ хайлах температур (FRZ/MLT): FRZ: -26 oC

Уурын даралт (VP):

23 mmHg

Тэсрэх дээд хязгаар (UEL): Тогтоогоогүй

Эрүүл мэндийн нөлөөллийн зэрэг (NFPA Health Rating): 3

Дөл авалцах температур (FP): 38 oC

Уурын нягт (VD): Тогтоогоогүй

 

Урвалын идэвхийн зэрэг  (NFPA Reactivity Rating): 3

Нягт (Sp. GR): 2.00

Ионжих чадвар IP: 8.50 эВ

 

Онцгой шинж NFPA Sp. Inst.: Тогтоогоогүй

 

Хордуулах хязгаар

НҮБ-ын ХӨдӨлмӨр хамгаалал, эрҮҮл  мэндийн газар (OSHA)

АНУ-ЫН ХӨдӨлмӨр хамгаалал, эрҮҮл  мэндийн ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭН (NIOSH)

Бусад мэдээлэл (Related Information)

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) (PEL-TWA)  ppm: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) (PEL-TWA)  ppm: Тогтоогоогүй

AIHA Ослын үед авах арга хэмжээний төлөвлөлтийн зөвлөмж (AIHA Emergency Response Planning Guidelines) - ERPG-1/ERPG-2/ERPG-3: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) PEL-TWA мг/м3:  0.075

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) (PEL-TWA)  мг/м3:  0.075

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын дундаж) (PEL-STEL) ppm: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын турш) (PEL-STEL) ppm: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын дундаж) (PEL-STEL) мг/м3: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын турш) (PEL-STEL)  мг/м3: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C)  ppm: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C) ppm: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч тохиолдолд) (PEL-C)   мг/м3: Тогтоогоогүй

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C) мг/м3: Тогтоогоогүй

Хавдар үүсгэх ангилал (Carcinogen Classifications IARC-3

Арьсанд үзүүлэх нөлөөлөл (Skin Notation): нөлөөлнө

Арьсанд үзүүлэх нөлөөлөл (Skin Notation): нөлөөлнө

Тайлбар (Notes): Тогтоогоогүй

Тайлбар (Notes): Тогтоогоогүй

 

Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун (IDLH) ppm: Тогтоогоогүй

 

Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун (IDLH)  мг/м3: 40

 

Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун тайлбар (IDLH Notes): Тогтоогоогүй

 

NIOSH Химийн аюулын талаархи лавлах (NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards) 2006 оны 6-р сарыг дуустал хүчинтэй (Current through June 2006)

Дөрвөн метилт хар тугалга (Pb)

CAS: 75-74-1

Томъёо (Formula): Pb(CH3)4

RTECS: TP4725000

Бусад нэршил, худалдааны нэр (Synonyms & Trade Names):  Дөрвөн метилт хар тугалга, , Дөрвөн метилт плумб ДМХТ  Lead tetraethyl; Lead tetramethyl, Tetramethylplumbane, TML

DOT ID & Guide: 1649 131

Хордуулах хязгаар (Exposure Limits)

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (NIOSH REL): TWA 0.075 мг/м3 [арьс ]

Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (OSHA PEL):Ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж: ): TWA 0.075 мг/м3 [арьс ]

Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун (IDLH): 40 мг/м3 (Pb)

Хувирал (Conversion): Тогтоогоогүй

Гадаад байдал (Physical Description)

Жимсний үнэртэй, өнгөгүй шингэн (Хэрэв улаан, улбар шар эсвэл хөх биш бол). Тайлбар: бензиний чанарыг дээшлүүлэхэд голлон хэрэглэнэ.

 Молекул жин MW: 267.3

Буцлах температур BP:  100 oC (задардаг)

Хөлдөх температур

FRZ: -26 оС

Уусах чанар : 0.002%

Уурын даралт VP: 23 мм Hg

IP: 8.50 эВ

Агаартай харьцуулсан харьцангуй нягт RGasD: Тогтоогоогүй

 Нягт (Sp.Gr): 2.00

Дөл авалцах температур  FP:

38 oC

Тэсрэх дээд хязгаар (UEL): ?

Тэсрэх доод хязгаар (LEL): ?

Тэсрэх доод хязгаар (MEC): Тогтоогоогүй

II ангиллын шатамхай шингэн  (гал авалцамтгай ба шатамхай шингэний ангиллыг үз )

Хамт хадгалж болохгүй бодисууд (Incompatibilities & Reactivities)

Хлорт сулфурул зэрэг хүчтэй исэлдүүлэгчид, мөн калийн перманганат

Хэмжилт хийх аргууд (Measurement Methods)

NIOSH 2534

Хувийн хамгаалалт ба урьдчилан сэргийлэх арга (Personal Protection & Sanitation)

Анхны тусламж (First Aid)

Арьс (Skin): Арьсанд хүрэхээс болгоомжил (>0.1 %)
Нүд (Eyes): Нүдэнд орохоос болгоомжил
Арьс угаах (Wash skin): Бохирдсон үед (>0.1 %)
Зайлуулах (Remove): Норсон болон бохирдсон үед (>0.1 %)
Солих (Change): Өдөр бүр

Авах арга хэмжээ: Түргэн усанд булхах  (>0.1 %)

Нүд (Eye): нэн даруй угаах
Арьс  (Skin): Савантай усаар нэн даруй  угаах
Амьсгал Breath: Амьсгалахад дэмжлэг үзүүлэх
Залгих Swallow: Эмнэлгийн яаралтай тусламж 
(See procedures)

Амьсгалын замыг хамгаалах арга хэмжээ (NIOSH Respirator Recommendations)

NIOSH/OSHA 0.75 мг/м3: SA 1.875 мг/м3: SA:CF 3.75 мг/м3: SAT:CF/SCBAF/SAF 40 мг/м3: SA:PD,PP : SCBAF:PD,PP/SAF:PD,PP:ASCBA Зугтах: GMFOV/SCBAE (Таних тэмдэг болон кодыг хар)

Хордох замууд (Exposure Routes)

Амьсгалах, арьсаар хордох, залгих, арьс ба нүдэнд хүрэх

Хордлогын шинж тэмдэг (Symptoms)

Нойргүйдэл, хар дарж зүүдлэх, бие амрахгүй байх, санаа зовох, даралт багасах, дотор муухайрах, хоолны дуршил алдагдах, самуурах, сэтгэл дондох, татах, комод орох зэрэг олон шинж тэмдэг илэрнэ. 

Insom, bad dreams, restless, anxious; hypotension; nau, anor; delirium, mania, convuls; coma
товчилсон нэг томъёог хар (See abbreviations)

Хордлогод өртөх эд эрхтэн (Target Organs)

Төв мэдрэлийн систем, зүрх судасны систем ,бөөр.  товчилсон нэг томъёог хар (See abbreviations

 

Ослын үед авах арга хэмжээний лавлах  (DOT Emergency Response Guidebook (ERG 2004)

Лавлах дугаар (Guide Number): 131

131 Гал авалцдаг шингэнүүд - Хортой
131 Flammable Liquids – Toxic
 
ТОХИОЛДОХ АЮУЛ POTENTIAL HAZARDS
 
Эрүүл мэнд (HEALTH)
*       ХОРТОЙ, Арьсанд шингэх, залгих эсвэл амьсгалвал үхэлд ч хүргэж болно.
*       Амьсгалах ба хүрэлцэхэд арьс ба нүдийг цочроох болон түлэх аюултай.
*       Гал нь цочроох, идэмхий үйлчилгээтэй болон хортой хий үүсгэнэ.
*       Уур нь толгой эргэх, амьсгал боогдуулах үйлчилгээтэй.
*       Гал унтраах үед ашигласан ус нь бохирдол үүсгэх боломжтойг анхаар.
Галын ба тэсрэх АЮУЛ (FIRE OR EXPLOSION)
*       ГАЛ АВАЛЦАМТГАЙ: Халаалт, оч  эсвэл дөлөнд амархан асна.
*       Уур нь агаарт тэсрэмтгий холимог үүсгэнэ.
*       Уур нь тархаж галын эх үүсгүүртэй авалцвал ассан газраасаа буцаж шатна.
*       Ихэнх уур агаараас хүнд байдаг. Иймээс нам доор эсвэл зай багатай газар (ариутгах татуургын хоолой, байгууламжийн газрын давхар, саванд)-т хуримтлагдана.
*       Уурын тэсрэх аюул нь ямарч орчинд тухайлбал,байгууламжийн дотор, гадаа, ариутгах татуургын хоолойд ч явагдаж болно.
*       Р – гэсэн тэмдэглээстэй бодисууд нь халах эсвэл галд өртөхдөө тэсэрч полимержих урвалд орно.
*       Ариутгах татуургын хоолойд орвол галын эсвэл тэсрэх аюултай.
*       Сав гаднаасаа халвал дэлбэрч болно.
*       Олон шингэнүүд нь уснаас хөнгөн байдаг.
ХҮН АМЫН АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ хамгаалал (PUBLIC SAFETY)
*       Аюул осол үүссэн үед юуны өмнө 105 утас руу залга.
*      Асгарсан ба алдагдсан талбайгаас бүх чиглэлд 100 аас 200 метр (330 аас 660 фут) –ээс гадагш зайд
        тусгаарлалт хийх.
*      Зөвшөөрөлгүй хүмүүсийг голомтод ойртуулж болохгүй.
*       Салхины эсрэг талд байх.
*       Нам газар байхыг хориглоно.
*       Хаалттай газар орохдоо урьдчилан салхилуул. 
 Хамгаалах хувцас (PROTECTIVE CLOTHING)
*       Амьсгалын аппарат агуулсан  эерэг даралттай хувцас (SCBA) өмсөх.
*       Үйлдвэрлэгчийн санал болгосон химийн тусгай хамгаалалттай  хувцсыг л өмс. Гэхдээ энэ ч галаас бүрэн хамгаалж чадахгүй.
*       Гал сөнөөгчийн хамгаалалтын хувцас зөвхөн хязгаарлагдмал хамгаалалтыг л гүйцэтгэнэ. Бодис асгарсан үед үр дүн муутай.
Нүүлгэн шилжүүлэх (EVACUATION)
Асгаралт (Spill)
*       Тодотгосон бодисуудад анхны тусгаарлалт болон хамгаалалт хийх зайны тухай хүснэгтийг хар. Тодотгоогүй бодисуудын хувьд салхины эсрэл талд байх зайг ихэсгэ, тусгаарлах зай нь ХҮН АМЫН АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ ХАМГААЛАЛ хэсэгт үзүүлсэн.
Гал (Fire)
*       Нөөцийн сав(tank), ачааны машины болон вагон цистернд гал гарсан бол түүнийг бүх чиглэлд 800 метр (1/2 миль) –т  тусгаарлана.Түүнчлэн анхны нүүлгэн шилжүүлэлтийг бүх чиглэлд 800 метр (1/2 миль) –ээс гадагш хийнэ.
 
ГАЛЫН АЮУЛЫН ҮЕД АВАХ АРГА ХЭМЖЭЭ (EMERGENCY RESPONSE FIRE)
Гал
АНХААРУУЛГА: Эдгээр бодисууд нь дөл авалцах температур их багатай. Гал асч байгаа үед усаар шүрших нь үр дүн муутай. 
Бага хэмжээний гал
*     Химийн хуурай унтраагч CO2,  ус эсвэл спиртэнд тэсвэртэй хөөсөөр шүрших.
Том хэмжээний гал
*     Усыг бороожуулах юмуу мананцар  байдлаар, эсвэл спиртэнд тэсвэртэй хөөсөөр шүрших. 
*     Хэрвээ эрсдэлгүй гүйцэтгэж чадахаар бол галын газраас савтай зүйлсийг зөөх.
*      Шингэний урсгалыг боосон далан хийх ба сүүлд нь зайлуулах.  Материалыг замбараагүй хаяж болохгүй.
*      Усыг бороожуулан  шүрших юмуу мананцар байдлаар хэрэглэх, их хэмжээний усны урсгал ашиглах болохгүй.
Нөөцийн сав,машин/чиргүүлийн ачаа галд өртвөл. 
*      Аль болох зайтай газраас гал унтраах эсвэл автомат ажиллагаатай гуурсан хоолой баригч эсвэл мэдрэгчтэй хошуу ашиглан унтраах.
*       Галыг сайтар унтраасны дараа нөөцийн савыг усаар сайн хөргөх.
*       Нөөцийн савын аюулгүй ажиллагааны төхөөрөмжийн дохиоллын дуу гарах ба өнгө нь өөрчлөгдвөл нэн даруй ажиллагааг зогсоож хүн хүчээ татаж авах.
*       Галд өртсөн нөөцийн савнаас байнга хол байх
*       Их хэмжээний галын хувьд өөртөө удирдлагын ажиллагаатай гуурсан хоолой баригч эсвэл мэдрэгчтэй 
         хошуу ашиглан унтраах хэрэгсэлээр галыг унтраана, бололцоогүй бол энэ бүсийг орхин гарах
АСГАРАХ БА АЛДАГДАХ (SPILL OR LEAK)
*       Гал гараагүй ч, бодис асгарсан болон алдагдсан үед уурнаас хамгаалах битүү хувцас өмсөх ёстой.
*       Галын бүх эх үүсгүүр(ойролцоо орчинд ньтамхи татах, гал асаах, очлуур,дөл
         үүсгэгч хэрэглэхийг хориглоно)-ийг ЗАЙЛУУЛАХ.
*       Ажиллагаанд хэрэглэж буй бүх тоног төхөөрөмжинд газардуулга хийсэн байх.
*       Асгарсан материалд хүрэх ба дундуур нь явж болохгүй.
*      Хэрвээ эрсдэлгүй гүйцэтгэж чадахаар бол алдагдсан газрыг олж зогсоох.
*      Усны шугам, ариутгах татуургын ус, хонгил мэтийн зай багатай газар орохоос болгоомжлох.
*      Уурыг багасгахын тулд уур дарагч хөөс ашиглаж болно. 
 
Бага зэргийн асгаралт
*       Шороо, элс, эсвэл бусад шатдаггүй шингээгч материалаар шингээж аваад саванд хийж зайлуулна.
*       Шингээсэн материалаа цуглуулахда цэвэр, ноцдоггүй багаж хэрэгсэлийг ашиглах.
Их хэмжээний асгаралт
*       Шингэний урсгалыг боосон далан хийх ба дараа нь зайлуулах.
*       Усаар бороожуулан шүршихэд уур багасах боловч хаалттай орчинд гал асахаас сэргийлж чадахгүй;
АНХНЫ ТУСЛАМЖ (FIRST AID)
*       Осолд өртөгсдийг цэвэр агаарт гаргах.
*       Эмнэлгийн ослын түргэн тусламж  103 ийг дуудах.
*       Хэрвээ осолд өртөгсөд амьсгалахгүй бол хиймэл амьсгал хийх.
*       Бодисыг залгисан болон амьсгалсан бол амаараа ам руу нь агаар бүү өг. Нэг тийшээ эргэдэг цорготой
         халаасны маскаар хиймэл амьсгал хийх

 

Ослын үед авах арга хэмжээний талаархи нэмэлт мэдээлэл (Additional Emergency Response Information (CAMEO Data) )

Асгарах үед (гал авалцаагүй ) (Non-fire Spill Response):  Анхааруулга: Гал авалцамтгай шингэн. Очлуур, дөл болон галын бусад үүсгүүрийг зайлуулах. Шатаж байх үед нь хар тугалганы хортой уур ялгарна. Эрсдэлгүй гүйцэтгэж чадахаар бол асгарч байгаа газрыг олж зогсоох арга хэмжээ авах. Усаар шүршин уурыг дарах, Бага хэмжээний алдагдал: Элс эсвэл шатдаггүй  шингээгч материалаар шингээж аваад саванд хийж зайлуулна. Их хэмжээний алдагдал: Далан барих ба сүүлд нь зайлуулах.  (EPA 1998)

 
Гал унтраах (Firefighting): Галд өртсөн нөөцийн савыг хөргөхийн тулд ус хэрэглэх. Хэрэв алдагдсан болон асгарсан бодис унтраагүй байвал уурыг тараах юмуу асгарсан бодисыг угаахын  тулд усаар шүрших хэрэгтэй.  Их хэмжээний бодис болон ачаа байвал автомат ажиллагаатай гуурсан хоолойг баригч эсвэл мэдрэгчтэй хушуу ашиглах,  галыг унтраах боломжгүй бол гал гарсан бүсийг орхин асч дуустал нь хүлээх.  Нөөцийн сав галд өртөөгүй байгаа газар ус, химийн хуурай унтраагч, хөөс эсвэл нүүрстөрөгчийн оксид ашиглах. (EPA 1998)

Урвалын идэвх (Reactivity):  ТОГТВОРТОЙ БАЙДАЛ: Энэ бодис нь халаалтанд мэдрэмтгий.  ХИМИЙН ШИНЖ ЧАНАР: Энэ бодис нь хүчтэй исэлдүүлэгчтэй урвалд ордог (NTP, 1992)

Анхны тусламж (First Aid):  Анхааруулга: Нөлөө нь хэдэн цагаас авахуулаад өдөржин үргэлжилж болно. Болгоомжтой байхыг зөвлөж байна. Дөрвөнметилт хар тугалганд хүчтэй хордсоны шинж тэмдэг: дөрвөн метилт хар тугалганд хүчтэй хордвол сэтгэл түгших, толгой өвдөх, нойргүйдэх, баримжаагаа алдах, хар дарж зүүдлэх, хэт баярлах, дэмийрэх, хий юм үзэгдэх зэрэг шинж тэмдэг илрэнэ. Булчин сулрах, чичрэх, зүг чигээ алдах, татах, тархинд илүүдэл хэмжээний ус хуримтлагдах болон комд орох зэрэг байдал илэрч болно. Металл амтагдах,  найтайлгах, бронхит, уушигний үрэвслийн шинж тэмдгүүд илэрнэ.  Зүрхний цохилт буурах, цусны даралт  багасах,  биеийн дулаан буурах,  хувхай цайх зэрэг шинж мөн илрэнэ. Гүйлгэх, бөөлжих зэрэг гэдэсний/хордлогын шинж  илрэнэ. Дөрвөн метилт хар тугалга нь нүд, арьс, салслаг бүрхүүвчийг цочрооно. Яаралтай тусламж үзүүлэх дэс дараа: Дөрвөн метилт хар тугалгаар хүчтэй хордсон хүнийг хоргүйжүүлэх болон  яаралтай амьдрал тэтгэх яаралтай тусламж үзүүлнэ.   Хордолтын зэрэгт тохирсон хамгаалалтын хувцсыг аврах багийнхан өмсөх ёстой. Шаардлагатай бол агаар цэвэрлэгч болон агаар  шүүх баг өмсөх. Халдварыг тархаахгүйн тулд хулдаас аврах албаны машинд байлгах ёстой.

АМЬСГАЛААР ХОРДСОН ҮЕД: 1.Нэрвэгдэгчийг цэвэр агаарт гаргах ба өөрөө хордохоос сэргийлэх.2. Судасны цохилт, амьсгалж буй байдал, болон бусад гэмтлийн шинж тэмдгээр өвчтний биеийн байдалд үнэлэлт өгөх. Хэрэв судас цохихгүй бол, зүрхний массаж, амьсгалахгүй бол хиймэл амьсгал хийх. Амьсгалах хүндрэлтэй бол, хүчилтөрөгчөөр амьсгалуулах. 3. Хордлого тайлах төвөөс зөвлөлгөө авах ёстой.  4. Эрүүл мэндийн төвд яаралтай хандах.

Арьс/нүдээр хордох: 1. Хохирогчийг хордсон газраас холдуулах. Түргэн тусламжийн хүн өөрөө дөрвөн метилт хар тугалганд  хордохгүй байх ёстой. 2. Судасны цохилт, амьсгалж буй байдал, болон бусад шинж тэмдгээр өвчтний биеийн байдалд үнэлэлт өгөх. Хэрэв судас цохихгүй бол, зүрхний массаж, амьсгалахгүй бол хиймэл амьсгал хийх. Амьсгалах хүндрэлтэй бол, хүчилтөрөгчөөр амьсгалуулах. 3. Бохирдсон хувцсыг аль болох түргэн тайлах. 4.Хэрэв нүд өртсөн бол бүлээвтэр усаар дор хаяад 15 мин угаах. 5. Хордсон арьсыг савантай усаар угаах. 6.  Хордлого тайлах төвөөс зөвлөлгөө авах.  7. Эрүүл мэндийн төвд яаралтай хандах. Залгисан үед: 1. Судасны цохилт, амьсгалж буй байдал, болон бусад шинж тэмдгээр өвчтний биеийн байдалд үнэлэлт өгөх. Хэрэв судас цохихгүй бол, зүрхний массаж, амьсгалахгүй бол хиймэл амьсгал хийх. Амьсгалах хүндрэлтэй бол, хүчилтөрөгчөөр амьсгалуулах. 2. Хордлого тайлах төвөөс зөвлөлгөө авах ёстой. 3. Нэрвэгсдэд ус эсвэл сүү өгөх: 1 нас хүртэлх хүүхдэд – 125  мл (4 унц эсвэл тал аяга), 1-12 насны хүүхдэд 200 мл (6 унц эсвэл ¾ аяга), том хүнд 250 мл ( 8 унц эсвэл нэг аяга). Хохирогч сэргэг, идэвхтэй хөдөлгөөнтэй байгаа тохиолдолд сүү болон усыг өгнө. Мөн ухаан алдаагүй идэвхтэй хөдөлгөөнтэй үед идэвхжүүлсэн нүүрс өгч болно. Тун нь хүүхдэд 15-30 г (1/2-1 унц), том хүнд 50-100 г  (1- ¾ -оос 3-1/2 унц) идэвхжүүлсэн нүүрсийг 125-250 мл (1/2 –ээс 1 аяга) усаар даруулж уулгах. 5. Ухаан алдаагүй, сэргэг байгаа хүүхдэд 15 – 30 г (1/2 – 1 унц), том хүнд 50-100 г (1-3/4 – 3-1/2 унц) давсан туулга болон сорбитол өгч дотрыг цэвэрлэнэ.  6. Эрүүл мэндийн төвд яаралтай хандах (EPA,1998).