Бутан

Химийн бодисын тодорхойлолт
Химийн нэршил: БУТАН (BUTANE)
CAS №: 106-97-8	UN №: 1011	Томъёо: C₄H₁₀
Бусад нэршил: нормал-Бутан; Бутил гидрид; Диэтил; Метилэтилметан (normal-Butane; Butyl hydride; Diethyl; Methylethylmethane)

Физик шинж чанар
Гадаад байдал: Өнгөгүй хий, хийн хоолойн үнэртэй. [Тайлбар: Нягтруулсан хийг шингэн байдлаар зөөвөрлөнө. 31^оF доош шингэн]
Буцлах температур (BP): -0,5^оС	Молекул жин (MW): 58.1	Тэсрэх доод хязгаар (LEL): 1.6%	Шаталтын зэрэг (NFPA Fire Rating): 4
Хөлдөх температур (FRZ): 102,8^oС	Уурын даралт (VP): 2.05 атм	Тэсрэх дээд хязгаар (UEL): 8.4%	Эрүүл мэндэд нөлөөлөх зэрэг (NFPA Health Rating): 1
Дөл авалцах температур(FP): тогттоогоогүй (хий)	Уурын нягт (VD): 2.11		Урвалын идэвхийн зэрэг (NFPA Reactivity Rating): 0
Нягт (Sp. GR): 0.6 (0,5^оС -д шингэн)	Ионжих чадвар IP: 10.63 eV		Онцлог шинж (NFPA Sp. Inst.): тогттоогоогүй

Хордуулах хязгаар
НҮБ-ын ХӨдӨлмӨр хамгаалал, эрҮҮл мэндийн газар (OSHA)	АНУ-ЫН ХӨдӨлмӨр хамгаалал, эрҮҮл мэндийн ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭН (NIOSH)	Бусад мэдээлэл (Related Information)
Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) (PEL-TWA) ppm: тогттоогоогүй	Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) (PEL-TWA) ppm: 800	AIHA Ослын үед авах арга хэмжээний төлөвлөлтийн зөвлөмж (AIHA Emergency Response Planning Guidelines) - ERPG-1/ERPG-2/ERPG-3: тогттоогоогүй
Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) PEL-TWA мг/м³: тогттоогоогүй	Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ажлын 8 цагийн эсвэл долоо хоногийн дундаж) (PEL-TWA) мг/м³: 1900
Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын дундаж) (PEL-STEL) ppm: тогттоогоогүй	Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын турш) (PEL-STEL) ppm: тогттоогоогүй
Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын дундаж) (PEL-STEL) мг/м³: ТОГТООГООГҮЙ	Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (15 минутын турш) (PEL-STEL) мг/м³: ТОГТООГООГҮЙ
Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C) ppm: ТОГТООГООГҮЙ	Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C) ppm: ТОГТООГООГҮЙ
Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C) мг/м³: ТОГТООГООГҮЙ	Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (ямар ч үед) (PEL-C) мг/м³: ТОГТООГООГҮЙ	Хавдар үүсгэх ангилал (Carcinogen Classifications): ТОГТООГООГҮЙ
Арьсанд үзүүлэх нөлөлөл (Skin Notation): Үгүй	Арьсанд үзүүлэх нөлөө (Skin Notation): Үгүй
Тайлбар (Notes): ТОГТООГООГҮЙ	Тайлбар (Notes): ТОГТООГООГҮЙ
	Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун (IDLH) ppm: ТОГТООГООГҮЙ
	Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун (IDLH) мг/м³: ТОГТООГООГҮЙ
	Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун тайлбар (IDLH Notes): ТОГТООГООГҮЙ

NIOSH Химийн аюулын талаарх лавлах (NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards) 2006 оны 6-р сарыг дуустал хүчинтэй (Current through June 2006)
БУТАН (BUTANE)			CAS: 106–97–8
Томъёо (Formula): CH₃CH₂CH₂CH₃			RTECS: EJ4200000
Бусад нэршил, худалдааны нэр (Synonyms & Trade Тогтоогоогүйmes): нормал-Бутан; Бутил гидрид; Диэтил; Метилэтилметан (normal-Butane; Butyl hydride; Diethyl; Methylethylmethane)			DOT ID & Guide: 1011115 1075115
Хордуулах хязгаар (Exposure Limits)
NIOSH REL: TWA 800 ppm (1900 мг/м³)		Зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ (OSHA PEL): Байхгүй
Амь нас, эрүүл мэндэд хор үзүүлэх тун (IDLH): мэдээлэл байхгүй		Шилжүүлэг (Conversion): 1 ppm = 2.38 мг/м³
Гадаад байдал (Physical Description)
Өнгөгүй хий, хийн хоолойн үнэртэй. [Тайлбар: Нягтруулсан хийг шингэн байдлаар зөөвөрлөнө. 31^оF доош шингэн]
Молекул жин (MW): 58.1	Буцлах температур (BP): -0,5^оС	Хөлдөх температур (FRZ): -102,8^оС	Уусах чанар (Sol): сулхан
Уурын даралт (VP): 2.5 атм	Ионжих чадвар (IP): 10.63 eV	Агаартай харьцуулсан харьцангуй нягт (RgasD): 2.11	Нягт (Sp.Gr): 0.6 (31F-д шингэн)
Дөл авалцах температур (Fl.P): ТОГТООГООГҮЙ (хий)	Тэсрэх дээд хязгаар (UEL): 8.4%	Тэсрэх доод хязгаар (LEL): 1.6%	Тэсрэх доод хязгаар (MEC): ТОГТООГООГҮЙ
Шатдаг хий. (See flammable and combustible liquid classes)
Хамт хадгалж болохгүй бодисууд ба урвалын идэвх (Incompatibilities & Reactivities)
Хүчтэй исэлдүүлэгчид (жишээ нь: нитратууд, перхлоратууд), хлор, фтор, (карбонил никель + хүчилтөрөгч)
Хэмжилт явуулах аргууд (Measurement Methods)
OSHA PV2010
Хувийн хамгаалалт ба урьдчилан сэргийлэх арга (Persoтогтоогоогүйl Protection & Sanitation)		Анхны тусламж (First Aid)
Арьс (Skin): Хөлдөх Нүд (Eyes): Хөлдөх Арьс угаах (Wash skin): зөвлөмж байхгүй Зайлуулах (Remove): Хөлдөх Солих (Change): зөвлөмж байхгүй Хангах (Provide): Хөлдөх		Нүд (Eye): Хэрэв нүдний эд хөлдсөн байвал эмнэлгийн тусламж яаралтай ав. Хөлдөөгүй байвал их хэмжээний усаар үе үе дээд, доод зовхио сөхөн наанадаж 15 минут угаа. Хэрэв нүд цочирсон, хавдсан, нулимс гоожиж, өвдсөн, гэрэлтэй орчинд нүд өвдөж байгаа бол аль болох хурдан эмнэлгийн тусламж ав. Арьс (Skin): Хэрвээ арьс хөлдсөн байвал маш яаралтай эмнэлгийн тусламж авах хэрэгтэй. Хөлдсөн хэсгийг үрэх, усаар угааж БОЛОХГҮЙ. Арьсны эдийг цааш гэмтээхгүйн тулд хөлдсөн хэсгээс хөлдүү хувцсыг салгаж БОЛОХГҮЙ. Харин ХӨЛДӨӨГҮЙ тохиолдолд бохирдсон арьсыг савантай усаар нэн даруй сайтар угаах хэрэгтэй. Амьсгал (Breath): Амьсгал дэмжих
Амьсгалын замыг хамгаалах арга хэмжээ (NIOSH Respirator Recommendations)
TBAL
Хордох замууд (Exposure Routes)
Тухайн бодисоор амьсгалах, арьс, нүдэнд хүрэх (шингэн)
Хордлогын шинж тэмдгүүд (Symptoms)
Нойрмог байдалтай болох; мансуурлын байдалд орох; амьсгалахад төвөгтэй болох; шингэн: хэсэг газрыг хөлдөөнө.
Хордлогод өртөх эд эрхтэн (Target Organs)
Төв мэдрэлийн систем (CNS)

Ослын үед авах арга хэмжээний лавлах (DOT Emergency Response Guidebook (ERG 2004))

Лавлахын дугаар (Guide Number): 115

115 Шатамхай Хий (Хөргөх шингэнийг оролцуулна)

ТОХИОЛДОХ АЮУЛ (POTENTIAL HAZARDS)

Галын ба тэсрэх аюул (FIRE OR EXPLOSION)

* ОНЦГОЙ ШАТАМХАЙ: Халаах, оч үсрэх буюу дөлнөөс хялбархан шатна.

* Уур нь агаартай тэсрэмтгий хольц үүсгэж болно.

* Ууранд гал авалцвал уураа дагаж уур алдагдсан эх үүсвэр хүртлээ шатах аюултай.

* Уур нь их төлөв агаараас хүнд байдаг. Хөрсний гадаргын дагуу тархаж нам дор газар буюу хязгаарлагдмал талбайд (ариутгах татуургын шугам хоолой, подвал, усан сан) хуримтлагдаж болно.

* Уур нь өрөөн дотор, гадна буюу ариутгах татуургын шугам хоолой дотор тэсрэлт өгөх аюултай.

*       Халсны улмаас савтай бодис нь дэлбэрч магадгүй.

*       Сав нь халснаас дээш шидэгдэж болно.

Эрүүл мэнд (HEALTH)

*       Уураар амьсгалснааас толгой эргэх, амьсгалахад төвөгтэй болох шинж тэмдэг илэрнэ.

*       Их хэмжээний бодисоор амьсгалснаас амьсгалын замын эрхтэн түлэгдэх аюултай.

*       Хий болон шингэрүүлсэн хий арьсанд хүрч, нүдэнд ороход хөлдөлт, гэмтэл үүсэх аюултай.

* Шаталтаас идэмхий, хортой хий үүсч болно.

*       Галын улмаас хорсох, хортой хий ялгарах боломжтой

 ХҮН АМЫН аюулгҮй байдал хамгаалал (PUBLIC SAFETY)

* Осол гарсан тохиолдолд 105 утас руу яаралтай залга.

* Бодис асгарсан буюу гоожсон талбайг бүх чиглэлд 50-аас 100 м хүртэл хэмжээгээр нэн даруй тусгаарлана.

* Аврах, аюул ослыг бууруулах үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас бусад шаардлагагүй хүмүүсийг тусгаарлалтын бүсээс гаргах.

*       Салхины дээд талд байх.

*       Нам дор газар байж болохгүй.

*       Хий байдалтай олон бодис агаараас хүнд байдаг тул газраар тархаж тодорхой газарт (цэвэр бохир усны шугам, хоолой, байшингийн доод хонгил гэх мэт) хуримтлагдах боломжтой.

Хамгаалах хувцас (PROTECTIVE CLOTHING)

*       Зөв тохируулгатай амьсгалын аппарат зүүх (SCBA).

*       Гал хамгаалагчийн хувцас нь ЗӨВХӨН галаас хамгаалах ба энэ нь химийн бодис асгарсан тохиолдолд тохиромжгүй.

*       Хөргөсөн, криогеник шингэнтэй ажиллахдаа халуунаас хамгаалсан тохирох хувцсыг өмс.

Нүүлгэн шилжүүлэх (EVACUATION)

Их Хэмжээгээр Асгарах (Large Spill)

*       Доод тал нь 800 метр (1/2 mile) зайнд анхны нүүлгэн шилжүүлэлтийг хийнэ.

Гал (Fire)

*      Хэрэв бодистой сав, вагон, ачааны том машинд гал гарвал тал тал тийшээ 1600 метр (1mile) газрыг ТУСГААРЛАХ

 ба түүнчлэн анхлан нүүлгэн шилжүүлэлтийг тал тал тийшээ 1600 метрт (1mile) хийнэ.

АЮУЛЫН ҮЕД АВАХ АРГА ХЭМЖЭЭ (EMERGENCY RESPONSE)

ГАЛ (FIRE)

БОДИС АСГАРАХЫГ ЗОГСТОЛ ГАЛЫГ БҮРЭН УНТРААЖ БОЛОХГҮЙ.

Бага хэмжээний гал (Small Fires)

*       Химийн хуурай бодис, СО₂ хэрэглэнэ.

Их хэмжээний гал (Large Fires)

*       Усаар шүрших, манан будан хэрэглэнэ.

*       Хэрэв та эрсдэлгүйгээр хийж чадах бол савтай бодисыг галын бүсээс зайлуул.

Том саванд Гал гарсан тохиолдолд (Fire involving Tanks)

*       Зайнаас их хэмжээний ус шүрших эсвэл автомат удирдлагатай унтраагч хэрэглэнэ.

*       Гал унтраасны дараа савыг их хэмжээний усаар шүршиж хөргөнө.

*       Бодис асгарч байгаа эх үүсвэр эсвэл аюулгүйн төхөөрөмж үрүү усаар шууд шүршиж болохгүй. Хөлдөлт болж мэднэ.

*       Савны будаг арилах юмуу эсвэл аюулгүйн төхөөрөмжийн дохиоллын дуу ихсэхэд маш түргэн зайлуулна.

*       Гал авалцсан савнаас ЯМАГТ хол байх хэрэгтэй.

*       Их хэмжээний гал гарсан тохиолдолд автомат удирдлагатай унтраагч хэрэглэнэ. Хэрэв энэ нь боломжгүй бол галын

        газрыг орхино.

АСГАРАХ БА АЛДАГДАХ (SPILL OR LEAK)

*       Шатах, ноцох бүх эх үүсвэрийг ТАСЛАХ (тамхи татахгүй, гал гаргаж, оч, дөл цацруулахгүй байх).

*       Хэрэглэсэн бүх тоног төхөөрөмжийг газар тавих хэрэгтэй.

*       Асгарсан бодисон дээгүүр явж, хүрч болохгүй.

*       Эрсдэлгүйгээр хийж чадах бол бодис асгарахыг зогсоо.

*       Хэрэв боломжтой бол хий алдагдаж байгаа там савыг эргүүл.

*       Дэгдсэн бодисын үүл үүсэх, бодис дэгдэхээс сэргийлж усаар шүрш. Гэхдээ асгарсан бодис уруу ус шууд урсахаас

        сэргийл.

*       Асгарч байгаа эсвэл алдагдаж байгаа бодисыг усаар шууд шүршиж болохгүй.

*       Усны суваг, шуудуу, хоолой, агааржуулах систем зэрэг тодорхой газарт тархахаас сэргийлнэ.

*       Хий бүрэн арилтал тухайн газрыг тусгаарлана.

АНХААРУУЛГА: Хөлдсөн/криогеник шингэнд ямар нэг материал хүрэхэд хэврэгшиж хугарна.

АНХНЫ ТУСЛАМЖ (FIRST AID)

*       Осолдсон хүнийг цэвэр агаарт гаргана.

*       911 рүү залгаж эмнэдгийн анхан шатны тусламж дуудна.

*       Осолдсон хүн амьсгалахгүй бол хиймэл амьсгаа хйинэ.

*       Амьсгалж чадахгүй байвал хүчилтөрөгч амьсгалуул.

*       Бохирдсон хувцас, гутлыг тайл.

*       Хөлдөж биед наалдсан хувцсыг гэсгээж байж тайлна.

*       Шингэрүүлсэн хий арьсанд хүрч хөлдөөсөн хэсгийг бүлээн усаар угааж гэсгээнэ.

*       Осолдсон хүнийг дулаан, чимээгүй газар байрлуул.

*       Эмнэлгийн ажилтнууд хийж буй ажлынхаа мөн чанарыг ойлгож, өөрсдийгөө хамгаалж чадах.

Ослын үед авах арга хэмжээний талаархи нэмэлт мэдээлэл (Additioтогтоогоогүйl Emergency Response Information (CAMEO Data))

Асгарах үед гал авалцаагүй тохиолдолд (Non-fire Spill Response): Бодис асгарсан газраас шатамхай эх үүсвэрийг зайлуулах. Бодисыг усны эх үүсвэр, усан хоолойноос хол байлгах. Өөрт аюулгүйгээр бодис алдагдлыг зогсоох оролдлого хийх. Дэгдсэн бодисыг усаар шүршиж сарниулах бүрэн дарах. (AAR, 1999)

Гал унтраах (Firefighting): Бодис асгаралтыг зогстол гал унтраахгүй. Манан будан үүстэл их усаар шүршинэ. Галд өртсөн бүх савыг их хэмжээний усаар шүршиж хөргөнө. Аль болох хол зайнаас усаар шүршинэ. (AAR, 1999)

Урвалын идэвхит чанар (Reactivity): ТОГТВОРТОЙ. Лабораторийн ердийн нөхцөлд энэ бодис нь тогтвортой. Лабораторийн ердийн нөхцөлд энэ бодисын ДМСО, 95% этанол, ацетон дахь уусмал нь 24 цагийн турш тогтвортой байна. УРВАЛЫН ИДЭВХ: Энэ бодис нь галын эх үүсвэрийн ойр байх юмуу (никель карбонил + хүчилтөрөгч) хольцтой хамт байхдаа тэсэрнэ. Исэлдүүлэгчтэй урвалд орно. Хүчтэй хүчил, шүлттэй хамт байж тохирохгүй. (NTP, 1992)

Анхны тусламж (First Aid): НҮД: Эхлээд нүдийг шалгаж, контакт линзтэй бол түүнийг зайлуулна. Хэрэв энэ бодис нүдэнд орсон бол ус болон давсны уусмалаар 20 – 30 минут шалба угаах ба эмнэлгийн тусламж дуудна. Эмчийн заавар зөвлөлгөөгүйгээр ямар ч тос, эм түрхэж хэрэглэж болохгүй. Хэрэв нүд загатнах, хорсох, улайлт зэрэг шинж тэмдэг улам ихэсвэл эмнэлэг үрүү яаралтай явна. АРЬС: АНХААРУУЛГА: Нягтруулсан хий арьс маханд хүрч хөлдөөнө. Хэсэг газрын хөлдөлтийг эмчлэх нь чухал. Осолдсон хүнийг бодисын эх үүсвэрээс холдуулна. Хөлдсөн гөзрыг ХҮЙТЭН усаар ЯАРАЛТАЙ угаана (хэрэв шаардлагатай бол савангаар угаана). Бохирдсон хуцсыг тайлна. Зөөлөн алчуураар болгоомжтой арчиж хатаана. Хэрэв арьс улайж үрэвсэх нь ихэсвэл эмч ЯАРАЛТАЙ дуудаж эмнэлгийн тусламж авна. АМЬСГАЛАХ: Бохирдсон газраас ЯАРАЛТАЙ гарна. Цэвэр агаараар гүн амьсгална. Хэрэв амьсгал давхцах, бачуурах, ам , хоолой, чээж түлэгдэх зэрэг шинж тэмдэг улам ихэсвэл эмч дуудаж эмнэлгийн тусламж яаралтай авна. Амьсгалын замыг хамгаалж, хамаагүй юмаар амьсгалж болохгүй. Хэрэв боломжтой бол Амьсгалын Аппарат (SCBA) хэрэглэх хэрэгтэй. Хэрэв ийм аппарат байхгүй бол түүнтэй тэнцэхүйц юмуу эсвэл түүнээс илүү сайн Хамгаалалтын Хувцас хэрэглэнэ. ХООЛ БОЛОВСРУУЛАХ ЭРХТЭНД ОРВОЛ: Энэ бодис нь хий тул түүгээр амьсгалахад хордоно. (NTP, 1992)